Vivat Maj, 3 maj – symbol wolności i reform Rzeczypospolitej

Konstytucja 3 Maja była jednym z najważniejszych osiągnięć politycznych XVIII-wiecznej Rzeczypospolitej. Wprowadzała nowoczesne i demokratyczne reformy ustrojowe, które miały wzmocnić państwo i ograniczyć chaos polityczny. Niestety, większości tych zmian nie udało się w pełni zrealizować. Sprzeciw wobec reform poparli przeciwnicy zmian wspierani przez Rosję, Prusy i Austrię.

Dokument uchwalony 3 maja 1791 roku rozpoczynały słowa: „W imię Boga w Trójcy Świętej Jedynego”. Konstytucja była zwieńczeniem wieloletnich działań reformatorskich podejmowanych przez polskie elity polityczne. Wśród najważniejszych twórców reform wymienia się m.in. księdza Hugona Kołłątaja, Ignacego Potockiego oraz marszałka Stanisława Małachowskiego, którego uwiecznił Jan Matejko na obrazie „Konstytucja 3 maja”.

Ustawa liczyła jedenaście stron i wraz z wcześniejszymi decyzjami Sejmu Czteroletniego gruntownie przebudowywała ustrój państwa. Zniesiono liberum veto, które wcześniej paraliżowało obrady sejmu, a także wprowadzono dziedziczność tronu. Jednocześnie ograniczono realną władzę monarchy, opierając system na zasadzie, że król sprawuje funkcję reprezentacyjną, lecz nie rządzi samodzielnie.

Reformy miały przeciwdziałać nadużyciom osłabiającym Rzeczpospolitą i ograniczyć możliwość ingerencji obcych państw w polskie sprawy. Odebrano prawa polityczne części ubogiej szlachty nieposiadającej ziemi, natomiast mieszczanom przyznano nowe uprawnienia. Konstytucja obejmowała również ochroną chłopów, co było ważnym krokiem w kierunku zmian społecznych.

Nowe rozwiązania wywołały niepokój wśród państw ościennych. Przy wsparciu Rosji powstała konfederacja targowicka, której celem było obalenie Konstytucji 3 Maja pod hasłem obrony dawnych przywilejów szlacheckich. Do głównych przywódców Targowicy należeli Stanisław Szczęsny Potocki, Franciszek Ksawery Branicki oraz Seweryn Rzewuski. Ostatecznie do konfederacji przystąpił także król Stanisław August Poniatowski.

Mimo ambitnych reform Konstytucja 3 Maja nie zdołała ocalić państwa przed upadkiem. W 1795 roku, po trzecim rozbiorze, Polska zniknęła z mapy Europy. Sam dokument stał się jednak symbolem walki o wolność i niepodległość, inspirując kolejne pokolenia Polaków w okresie zaborów.