Gwiazda, jakich już nie ma

Była gwiazdą w najpełniejszym tego słowa znaczeniu. Była ikoną stylu, mody. Miała własną kolekcję biżuterii. Jej kariera jak rozpoczęła się w latach 40. XX wieku, tak trwała do ostatniego dnia jej życia. Takich jak ona już dziś nie ma. Dziewięćdziesiąt cztery lata temu urodziła się Elizabeth Taylor.

Mało kto już dziś pamięta lub po prostu wie, ale dama Elizabeth Rosemond Taylor urodziła się w Wielkiej Brytanii, konkretnie w Londynie. Przyszła na świat w rodzinie prominentnych Amerykanów. Była zatem brytyjsko-amerykańską aktorką. Jej rodzice, marszand Francis Lenn Taylor (1897-1968) i aktorka teatralna Sara Sothern (1895-1994), pochodzili z Arkansas City w stanie Kansas.
W czasie dzieciństwa Elizabeth kręg towarzyski jej rodziców obejmował artystów takich jak Augustus John i Laura Knight oraz polityków — przyjacielem rodziny był m.in. pułkownik Victor Cazalet, nieoficjalnie ojciec chrzestny Elizabeth Taylor. To podobno on wywarł na nią istotny wpływ w jej wczesnym życiu.
Gdy miała lat siedem, rodzina przeprowadziła się do Los Angeles. Rzeczywiście karierę rozpoczęła jako aktorka dziecięca na początku lat 40. XX wieku, by już w latach 50. stać się jedną z najpopularniejszych gwiazd klasycznego kina hollywoodzkiego. W latach 60. została najlepiej opłacaną gwiazdą filmową na świecie. W 1999 roku Amerykański Instytut Filmowy umieścił ją na siódmym miejscu na liście największych legend kobiecego ekranu. 

Debiutantka

Jako aktorka zadebiutowała drugoplanową rolą w filmie „Jesteśmy urodzeni co minutę” (1942), ale po roku studio Universal Pictures rozwiązało z nią kontrakt. Skorzystało na tym MGM — to w filmach pod szyldem tej wytwórni stała się popularną nastoletnią gwiazdą po występie w filmie „National Velvet” (1944). W latach 50. przeszła do dojrzalszych ról i zagrała w komedii „Ojciec panny młodej” (1950). Potem zdobyła uznanie krytyków za rolę w dramacie „Miejsce w słońcu” (1951). Jako jedna z najbardziej dochodowych gwiazd MGM zagrała w historycznym epickim filmie przygodowym „Ivanhoe” (1952) z Robertem Taylorem i Joan Fontaine. Ponoć nie znosiła kontroli studia i licznych zmian w obsadach kolejnych filmów, w których grała.

O zgrozo! — chciała zakończyć karierę na początku lat 50.!

Ale… Zaczęła otrzymywać przyjemniejsze role. Powstał epicki dramat „Olbrzym” (1956), a potem kilka filmów, które odniosły komercyjny sukces i spotkały się z uznaniem krytyków, m.in. dwie adaptacje sztuk Tennessee Williamsa: „Kotka na gorącym blaszanym dachu” (1958) i „Nagle, zeszłego lata” (1959). Za grę w tej drugiej Elizabeth Taylor zdobyła Złoty Glob dla najlepszej aktorki. Chociaż nie lubiła roli prostytutki w „Butterfield 8” (1960), jej ostatnim filmie dla wytwórni MGM, to właśnie ona przyniosła jej Oscara dla najlepszej aktorki.

Koniec w latach 70.

I przyszły piękne — zdaniem tych, co już wtedy żyli — lata 60. W 1961 roku Elizabeth Taylor zagrała swoją najbardziej znaną rolę w „Kleopatrze” — film otrzymał liczne nominacje do Oscara. To na planie tego filmu poznała Richarda Burtona, partnerującego jej w roli Marka Antoniusza. I wybuch skandal, bo ich romans wykroczył stanowczo dalej, niż przewidywał scenariusz, a Burton, przynajmniej na papierze, wciąż pozostawał mężem Sybil Williams. Ostatecznie to małżeństwo skończyło się rozwodem i Elizabeth Taylor poślubiła Burtona w 1964 roku, ale już w czasie kręcenia „Kleopatry” nazywani byli przez media „Liz i Dick”. O licznych mężach i małżeństwach Elizabeth Taylor jeszcze będzie, ale grunt, że z samym Burtonem wystąpili razem w 11 filmach, w tym w „VIP-ach” (1963), „Bieguchu” (1965), „Poskromieniu złośnicy” (1967) i „Kto się boi Virginii Woolf?” (1966). Najlepsze recenzje w swojej karierze zebrała za rolę Woolf — zdobyła za tę rolę i drugiego Oscara, i kilka innych nagród.
Trzy filmy z 1972 roku, w których zagrała Taylor, odniosły nieco większy sukces. „X, Y i Zee”, w którym wspólnie z Michaelem Cainem zagrali małżeństwo z problemami, przyniósł jej nagrodę David di Donatello dla najlepszej aktorki zagranicznej. Wystąpiła też u boku Burtona w adaptacji powieści Dylana Thomasa „Pod mlecznym lasem” — choć nie była to wielka rola, producenci zdecydowali się dać jej pierwsze miejsce w napisach końcowych, by więcej zarobić na jej sławie. W tym samym roku 1972 zagrała też trzecią postać: blond kelnerkę w barze w parodii „Fausta” wyreżyserowanej przez Petera Ustinowa, a zatytułowanej „Hammersmith Is Out”. Choć film generalnie nie odniósł sukcesu, Taylor zebrała kilka dobrych recenzji. Vincent Canby z „The New York Times” napisał o niej, że ma „pewien wulgarny, podstępny urok”, a Roger Ebert z „Chicago Sun-Times” stwierdził, że „widok Elizabeth Taylor starzejącej się i piękniejącej wciąż zadziwia publiczność”. Jej występ przyniósł jej Srebrnego Niedźwiedzia dla najlepszej aktorki na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie.

Wcześniejsza emerytura

Rzeczywiście — pod koniec lat 70. kariera Taylor zaczęła zwalniać. Dopiero w roku 1980 zagrała w filmie „Pęknięte lustro”, adaptacji powieści kryminalnej Agathy Christie. W obsadzie filmu znaleźli się aktorzy z czasów jej studiów: Angela Lansbury, Kim Novak, Rock Hudson i Tony Curtis. Chciała też samej sobie rzucić wyzwanie, podjęła się więc swojej pierwszej znaczącej roli teatralnej i wcieliła w Reginę Giddens w broadwayowskiej inscenizacji sztuki Lillian Hellman „Małe lisy”. Zamiast przedstawiać Giddens w negatywnym świetle, jak to często bywało w poprzednich produkcjach, Taylor postanowiła pokazać ją jako ofiarę okoliczności, wyjaśniając: „Jest zabójczynią, ale mówi: »Przepraszam, chłopaki, postawiliście mnie w takiej sytuacji«”. Premiera spektaklu odbyła się w maju 1981 roku i pomimo mieszanych recenzji bilety były wyprzedawane przez sześć miesięcy z rzędu. 
W listopadzie 1981 roku zagrała złą damę do towarzystwa Helenę Cassadine w operze mydlanej „Szpital ogólny”. W następnym roku kontynuowała występy w „The Little Foxes” na londyńskim West Endzie, ale niestety spotkało się to w większości z negatywnymi recenzjami w brytyjskiej prasie.
Z powodu „Małych lisów” Taylor i producent Zev Buffman założyli Elizabeth Taylor Repertory Company, której pierwszą i jedyną produkcją była kontynuacja komedii Noëla Cowarda „Życie prywatne” z Taylor i Burtonem w głównych rolach. Premiera odbyła się w Bostonie na początku 1983 roku. Film odniósł komercyjny sukces mimo generalnie negatywnych recenzji. Krytycy zauważyli, że obie gwiazdy były w wyraźnie złym stanie zdrowia — Taylor sama przyznała, że po zakończeniu wystawiania sztuki zgłosiła się do ośrodka leczenia uzależnień od narkotyków i alkoholu, a Burton zmarł w następnym roku.
Od połowy lat 80. Taylor występowała głównie w produkcjach telewizyjnych: były to epizody w operach mydlanych „Hotel” i „Wszystkie moje dzieci”, a w 1985 roku zagrała właścicielkę domu publicznego w historycznym „Północ i południe”. Wystąpiła także w kilku filmach telewizyjnych, grając plotkarską felietonistkę Louellę Parsons w „Malice in Wonderland” (1985), gasnącą gwiazdę filmową w dramacie „There Must Be a Pony” (1986) oraz postać opartą na Poker Alice w eponimicznym „Westernie” (1987). Powróciła do współpracy z reżyserem Frankiem Zeffirellim, by wystąpić w jego francusko-włoskim filmie biograficznym „Młody Toscanini” (1988), a ostatnią główną rolę w swojej karierze zagrała w telewizyjnej adaptacji „Słodkiego ptaka młodości” (1989) — czwartej w swej karierze sztuki Tennessee Williamsa. W tym czasie zaczęła również otrzymywać nagrody honorowe: Nagrodę im. Cecila B. DeMille'a w 1985 roku oraz Nagrodę Chaplina w 1986 roku.
Jej ostatni film kinowy „Flintstonowie” (1994), w którym zagrała drugoplanową rolę Pearl Slaghoople, został wprawdzie zmiażdżony przez krytykę, ale odniósł komercyjny sukces. Taylor otrzymała amerykańskie i brytyjskie wyróżnienia za swoją twórczość aktorską: nagrodę AFI Life Achievement Award w 1993 roku, nagrodę honorową Screen Actors Guild w 1997 roku oraz stypendium BAFTA w 1999 roku. W 2000 roku przez królową Elżbietę II została mianowana damą komandorem Orderu Imperium Brytyjskiego. W 2001 roku ogłosiła, że odchodzi na emeryturę, by poświęcić się filantropii. Jej ostatni występ publiczny miał miejsce w 2007 roku, kiedy to z Jamesem Earlem Jonesem zagrała w sztuce „Listy miłosne” w ramach charytatywnej akcji na rzecz walki z AIDS w Paramount Studios.

Ikona mody i aktywistka

W latach 90. Elizabeth Taylor stała się znana głównie z działalności charytatywnej na rzecz walki z HIV/AIDS. Była jedną z pierwszych gwiazd, które zaangażowały się w walkę z tymi chorobami. Pomogła zebrać na nią ponad 270 milionów dolarów. A działalność filantropijną rozpoczęła po tym, jak poczuła frustrację, że pomimo zainteresowania mediów niewiele robiono, by z HIV i AIDS realnie walczyć. W sierpniu 1985 roku ona i Michael Gottlieb założyli Narodową Fundację Badań nad AIDS po tym, jak jej przyjaciel i były partner z planu Rock Hudson ogłosił, że umiera z powodu tej choroby. Taylor przekonała prezydenta Ronalda Reagana do pierwszego uznania choroby w przemówieniu w 1987 roku i publicznie skrytykowała prezydentów George’a H.W. Busha i Billa Clintona za brak zainteresowania jej zwalczaniem. Założyła również Elizabeth Taylor Medical Center, w którym można wykonać bezpłatne testy na HIV/AIDS. Za działalność filantropijną została uhonorowana wieloma nagrodami: w 1987 roku została kawalerem Francuskiej Legii Honorowej, w 1993 roku otrzymała Nagrodę Humanitarną im. Jeana Hersholta, w 1997 roku Nagrodę Gildii Aktorów Ekranowych za całokształt twórczości i działalność humanitarną, w 2000 roku nagrodę Vanguard GLAAD oraz Prezydencki Medal Obywatelski w 2001 roku.
Stworzyła kolekcję zapachów, której bezprecedensowy sukces przyczynił się do powstania trendu perfum sygnowanych przez gwiazdy w późniejszych latach. We współpracy z Elizabeth Arden rozpoczęła od wprowadzenia na rynek dwóch bestsellerowych perfum: Passion w 1987 roku i White Diamonds w 1991 roku. Osobiście nadzorowała tworzenie i produkcję każdego z 11 zapachów sprzedawanych pod jej nazwiskiem. I — zdaniem jej biografów — na kolekcji zapachów zarobiła więcej pieniędzy niż przez całą swoją karierę aktorską…!
W jej karierze były też role w serialach animowanych „Kapitan Planeta i planetarianie” (1992) oraz „Simpsonowie” (1992, 1993), a także epizody w 4 serialach CBS: „Niania”, „Nie śpiesz się z miłością”, „Murphy Brown” i „Wyższe sfery” — wszystkie zostały wyemitowane 26 lutego 1996 roku w ramach promocji jej nowego zapachu.

Siedem małżeństw, ośmiu mężów

Przez całą karierę życie osobiste Elizabeth Taylor było przedmiotem nieustannego zainteresowania mediów. 6 maja 1950 roku, w wieku 18 lat, poślubiła Conrada „Nicky’ego” Hiltona Jr., dziedzica sieci hoteli Hilton. MGM zorganizowało im huczne i kosztowne wesele, które stało się ważnym wydarzeniem medialnym. Już kilka tygodni po ślubie zdała sobie sprawę, że popełniła błąd: mieli z Hiltonem niewiele wspólnych zainteresowań, a do tego mąż był agresywny i nadużywał alkoholu. 
Drugiego męża, brytyjskiego aktora Michaela Wildinga, mężczyznę starszego od niej o 20 lat, poślubiła podczas kameralnej ceremonii w Caxton Hall w Londynie 21 lutego 1952 roku. Mieli dwóch synów: Michaela Howarda (urodzonego 6 stycznia 1953 roku) i Christophera Edwarda (urodzonego 27 lutego 1955 roku, w 23. urodziny Taylor).
Była w trzecim miesiącu ciąży, kiedy 2 lutego 1957 roku wyszła za mąż za swojego trzeciego męża, producenta teatralnego i filmowego Mike'a Todda, w Acapulco w stanie Guerrero w Meksyku. Mieli jedną córkę, Elizabeth „Lizę” Frances (urodzoną 6 sierpnia 1957 roku). Jego śmierć w katastrofie lotniczej 22 marca 1958 roku pogrążyła Taylor w rozpaczy. Pocieszał ją przyjaciel Todda i jej, piosenkarz Eddie Fisher, z którym wkrótce nawiązała romans, choć ten nadal był mężem aktorki Debbie Reynolds. Pobrali się w Las Vegas 12 maja 1959 roku. Jak później stwierdziła, wyszła za niego tylko z powodu żałoby.
Jak wspomniałam, w czasie zdjęć do „Kleopatry” w 1962 roku nawiązała romans z Richardem Burtonem — on wówczas również był żonaty. Według socjologa Ellisa Cashmore'a publikacja zdjęć Taylor z Burtonem na ich jachcie na wyspie Ischia była punktem zwrotnym, rozpoczynającym erę, gdy celebrytom coraz trudniej było oddzielać prywatne życie od publicznego wizerunku. Pobrali się w 1964 roku, a rozwiedli po raz pierwszy w czerwcu 1974 roku, by następnie pogodzić się i ponownie pobrać 10 października 1975 roku. Drugie małżeństwo trwało niecały rok i zakończyło się rozwodem w lipcu 1976 roku.
Wkrótce po ostatecznym rozwodzie z Burtonem Taylor poznała swojego szóstego męża, Johna Warnera, republikańskiego polityka z Wirginii, za którego wyszła 4 grudnia 1976 roku. Po wyborze Warnera do Senatu życie żony polityka w Waszyngtonie stało się dla niej nudne i samotne. Popadła w depresję, przybrała na wadze i coraz bardziej uzależniła się od leków i alkoholu.
Następnie spotykała się z aktorami Anthonym Gearym i George'em Hamiltonem. W latach 1983-1984 była zaręczona z meksykańskim prawnikiem Victorem Luną, a w 1985 roku z nowojorskim biznesmenem Dennisem Steinem. Swojego siódmego i ostatniego męża, budowlańca Larry’ego Fortensky’ego, poślubiła na należącym do jej bliskiego przyjaciela Michaela Jacksona ranczu Neverland 6 października 1991 roku. Rozwiedli się 31 października 1996 roku, ale pozostali do końca życia w dobrym kontakcie. Jak się okazało wiele lat później, zapisała Fortensky'emu w testamencie 825 000 dolarów.
W ostatnich latach życia łączyła ją platoniczna przyjaźń z aktorem Colinem Farrellem. Często rozmawiali przez telefon o bezsenności i sposobach radzenia sobie z nią.

Dziedzictwo

Nic dodać, nic ująć…
Magdalena Maria Bukowiecka
Korzystałam z Encyclopædia Britannica.