Gdynia na liście UNESCO

Modernistyczne Centrum Gdyni zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Decyzję podjęto podczas 48. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa w Pusanie w Korei Południowej. Tym samym Gdynia dołączyła do najważniejszych na świecie miejsc chronionych ze względu na ich wyjątkową wartość kulturową. To 18. polski obiekt na prestiżowej liście.

Decyzja zapadła w poniedziałek, 27 lipca, podczas trwającej w Korei Południowej 48. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa. Obrady odbywają się w Pusanie od 19 do 29 lipca. Komitet odpowiada m.in. za rozpatrywanie nowych kandydatur do wpisania na Listę Światowego Dziedzictwa. 

Po głosowaniu przedstawiciele polskiej delegacji podkreślali znaczenie decyzji dla miasta i jego mieszkańców.

Wiceprezydent zwróciła uwagę, że wpis ma szczególne znaczenie w roku, w którym Gdynia obchodzi stulecie uzyskania praw miejskich. Nazwała decyzję „wspaniałym prezentem” na jubileusz i hołdem dla ludzi, którzy stworzyli jedno z wielkich modernistycznych miast Europy. 

Wpisem objęto zwarty obszar gdyńskiego Śródmieścia o powierzchni 87,9 hektara. Jego granice wyznaczają m.in. ulice Jana z Kolna, Wójta Radtkego i Świętego Piotra od północy, aleja Marszałka Piłsudskiego od południa oraz linia kolejowa od zachodu. 

Znajdują się tam najważniejsze elementy układu urbanistycznego rozwijającego się miasta oraz charakterystyczna międzywojenna zabudowa. Modernistyczne centrum powstawało przede wszystkim w latach 1926-1939, w okresie niezwykle szybkiego rozwoju Gdyni i budowy portu. 

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że Gdynia jest wyjątkowym przykładem modernistycznego zespołu miejskiego, pokazującym zastosowanie na dużą skalę zasad modernizmu w planowaniu i budowie miasta. Komitet zdecydował o wpisie na podstawie kryterium IV stosowanego przy ocenie światowego dziedzictwa. 

Szczególną wartość Gdyni stanowi sposób, w jaki w krótkim czasie stworzono nowoczesne centrum powiązane funkcjonalnie i przestrzennie z portem oraz morzem. W dokumentacji podkreślono połączenie tradycyjnego układu ulic z nowoczesnymi jak na tamte czasy rozwiązaniami dotyczącymi budynków mieszkalnych, dostępu do światła, zieleni i warunków życia mieszkańców. 

Modernistyczne centrum zostało określone jako pionierski przykład śródmieścia wczesnej fazy modernizmu – pierwszy tego rodzaju w Europie i jeden z pierwszych na świecie. Jego powstanie było bezpośrednio związane z budową nowoczesnego portu, który miał zapewnić odrodzonemu po I wojnie światowej państwu polskiemu dostęp do Bałtyku. 

Charakterystycznym elementem gdyńskiej architektury stały się również odniesienia do morza i żeglugi. Opływowe narożniki, jasne elewacje, duże przeszklenia czy formy kojarzące się z architekturą okrętową współtworzą rozpoznawalny obraz miasta.

Droga do wpisu nie zakończyła się podczas pierwszego głosowania. W 2025 roku Komitet Światowego Dziedzictwa nie wpisał Gdyni na listę, lecz odesłał polską nominację do uzupełnienia. Oczekiwano m.in. ponownego przeanalizowania granic zgłaszanego obszaru, doprecyzowania strefy buforowej oraz wprowadzenia mechanizmów pozwalających oceniać wpływ nowych inwestycji na chronione dziedzictwo. 

Wśród wskazanych wówczas elementów znalazły się również Poczta Główna i sortownia przy placu Konstytucji, dawny Kościół Szwedzki oraz historyczny zespół domów rybackich przy ulicy Jerzego Waszyngtona. Komitet zalecił też zmianę nazwy kandydatury na „Gdynia Modernist City Centre”. 

Polska ponowiła starania. Podczas tegorocznej sesji uznano, że wymagania pozwalające na wpis zostały spełnione. 

Obszar gdyńskiego centrum już wcześniej podlegał ochronie konserwatorskiej. W 2007 roku został wpisany do rejestru zabytków, a w 2015 roku otrzymał status Pomnika Historii. Na terenie objętym wpisem 25 budynków znajduje się indywidualnie w rejestrze zabytków, a 265 figuruje w gminnej ewidencji zabytków. 

Sam wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO nie oznacza automatycznego przyznania Gdyni dodatkowych pieniędzy. Władze miasta jeszcze przed głosowaniem podkreślały również, że nie powinien on oznaczać nowych ograniczeń dla właścicieli nieruchomości, ponieważ teren modernistycznego centrum już od lat objęty jest ochroną i miejscowymi planami zagospodarowania. 

Po decyzji dotyczącej Gdyni Polska ma 18 obiektów na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO – 16 kulturowych i dwa przyrodnicze. W tym gronie znajdują się m.in. historyczne centra Krakowa i Warszawy, średniowieczny zespół miejski Torunia oraz zamek krzyżacki w Malborku.