Korony Jagiellonów odnalezione w podziemiach katedry. Niezwykła wystawa w Wilnie

W Wilnie udostępniono wyjątkową wystawę poświęconą insygniom pogrzebowym władców Polski i Litwy. Bezcenne zabytki odnaleziono w grudniu 2024 roku w tajnej skrytce w podziemiach katedry wileńskiej. Wśród nich znajdują się korony, pierścienie, łańcuchy, berło i jabłko królewskie związane z Aleksandrem Jagiellończykiem, Elżbietą Habsburżanką oraz Barbarą Radziwiłł.

Przedmioty zostały ukryte w 1939 roku, tuż po rozpoczęciu II wojny światowej. Osoby odpowiedzialne za skarbiec katedralny obawiały się, że niezwykle cenne pamiątki mogą zostać zrabowane lub zniszczone. Zabezpieczono je więc w podziemiach świątyni, a miejsce ukrycia przez kolejne dziesięciolecia pozostawało nieznane.

Jednym z najważniejszych eksponatów jest korona grobowa Aleksandra Jagiellończyka – wielkiego księcia litewskiego, który w 1501 roku został koronowany na króla Polski. Władca zmarł pięć lat później i został pochowany w katedrze wileńskiej.

Odnaleziona korona nie była insygnium używanym podczas koronacji ani noszonym przez monarchę za życia. Została wykonana specjalnie na potrzeby ceremonii pogrzebowej i umieszczona przy szczątkach władcy. Ma jednak ogromną wartość historyczną, ponieważ jest bezpośrednio związana z dynastią Jagiellonów oraz wspólną historią Polski i Litwy.

W ukrytej skrytce znajdowały się również przedmioty należące do wyposażenia grobowego Elżbiety Habsburżanki, pierwszej żony króla Zygmunta II Augusta. Badacze odnaleźli jej koronę pogrzebową, łańcuch, medalion, pierścień oraz tablicę trumienną.

Elżbieta Habsburżanka była córką cesarza Ferdynanda I Habsburga. Jej małżeństwo z Zygmuntem Augustem miało znaczenie przede wszystkim polityczne i służyło wzmocnieniu relacji między Jagiellonami a Habsburgami. Królowa zmarła w 1545 roku w wieku zaledwie 18 lat.

Odnalezione insygnia są jednymi z nielicznych materialnych świadectw związanych z jej krótkim życiem i obecnością na dworze polsko-litewskim.

Najliczniejszy zbiór zabytków związany jest z Barbarą Radziwiłł – drugą żoną Zygmunta Augusta i jedną z najbardziej znanych kobiet w historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

W skrytce odnaleziono jej koronę pogrzebową, berło, jabłko królewskie, trzy pierścienie, łańcuch oraz dwie tablice trumienne. Przedmioty te stanowiły symbol królewskiej godności Barbary, której małżeństwo z Zygmuntem Augustem wywołało jeden z największych sporów politycznych XVI wieku.

Związkowi sprzeciwiała się znaczna część polskiej szlachty oraz matka króla, Bona Sforza. Mimo nacisków Zygmunt August doprowadził do uznania małżeństwa i koronacji Barbary na królową Polski. Radziwiłłówna zmarła jednak w 1551 roku, zaledwie kilka miesięcy po koronacji. Zgodnie z wolą monarchy została pochowana w Wilnie.

Historia królewskich insygniów wiąże się z wydarzeniami z 1931 roku. Po powodzi, która uszkodziła katedrę wileńską, rozpoczęto prace zabezpieczające jej fundamenty. Podczas robót odkryto kryptę zawierającą szczątki władców oraz ich wyposażenie grobowe.

Osiem lat później, gdy wybuchła II wojna światowa, pracownicy katedry zdecydowali się ukryć najcenniejsze zabytki. Część skarbca zamurowano w świątyni, a królewskie insygnia umieszczono w osobnej skrytce w podziemiach.

Pierwszy schowek odkryto przypadkowo w marcu 1985 roku podczas montażu instalacji wentylacyjnej. Nie znaleziono jednak wówczas insygniów pochodzących z grobów władców. Przez następne lata nie było wiadomo, czy zostały zniszczone, wywiezione, czy nadal znajdują się gdzieś pod katedrą.

Przełom nastąpił 16 grudnia 2024 roku. Przedstawiciele archidiecezji wileńskiej, Muzeum Dziedzictwa Kościelnego oraz Pałacu Wielkich Książąt Litewskich otworzyli kolejną skrytkę. W środku znajdowała się żelazna skrzynia z królewskimi insygniami i pozostałymi przedmiotami.

Oprócz wyposażenia grobowego władców odnaleziono sześć srebrnych tablic pochodzących z kaplicy św. Kazimierza, liczne wota, pierścienie, kolczyki, krzyżyki oraz elementy insygniów biskupich. Wśród zabytków znajdowała się również tablica epitafijna biskupa wileńskiego Benedykta Woyny.

Stan części odnalezionych przedmiotów był bardzo zły. Przez kilkadziesiąt lat spoczywały one w wilgotnych podziemiach, w żelaznej skrzyni i zawinięte w gazety. Na zabytki oddziaływały pleśń, bakterie, korozja oraz rozkładający się papier.

Konserwatorzy stwierdzili między innymi odkształcenia, pęknięcia, głęboką korozję metalu, przebarwienia i osady powstałe wskutek utleniania srebra oraz miedzi. Fragmenty mokrych gazet i rdzy mocno przywarły do powierzchni przedmiotów, przyspieszając ich niszczenie.

Najlepiej zachowały się elementy wykonane z metali szlachetnych. Wszystkie zabytki zostały jednak objęte specjalistycznymi badaniami i pracami konserwatorskimi. Są przechowywane w kontrolowanych warunkach, dezynfekowane oraz stopniowo oczyszczane z pozostałości papieru, cementu, tynku i korozji.

Ekspozycja nie ogranicza się do prezentacji koron i biżuterii. Jej ważną częścią jest historia królewskich pochówków, odkrycia krypty w 1931 roku, ukrycia skarbów po wybuchu wojny oraz poszukiwań prowadzonych przez kolejne dziesięciolecia.

Zwiedzający mogą poznać również przebieg konserwacji oraz zobaczyć, w jak trudnym stanie znajdowały się przedmioty bezpośrednio po otwarciu skrytki.

To pierwsza okazja, aby szeroka publiczność zobaczyła razem tak dużą część odnalezionego wyposażenia grobowego władców Polski i Litwy. Eksponaty są nie tylko cennymi dziełami dawnego rzemiosła, ale przede wszystkim materialnymi świadkami wspólnej historii obu państw.

Odnalezienie insygniów w podziemiach katedry wileńskiej zostało uznane za jedno z najważniejszych odkryć historycznych na Litwie w ostatnich latach. Przez dekady zabytki uchodziły za zaginione, a wiedza o dokładnym miejscu ich ukrycia nie przetrwała wojennego chaosu i późniejszych zmian politycznych.

Dziś korony Aleksandra Jagiellończyka, Elżbiety Habsburżanki i Barbary Radziwiłł ponownie są dostępne dla badaczy oraz zwiedzających. To wyjątkowe pamiątki po epoce Jagiellonów i czasach, w których dzieje Polski oraz Litwy były ze sobą nierozerwalnie związane.