Pierwsza wolna sobota w PRL. Tak narodził się polski weekend

53 lata temu, 21 lipca 1973 roku, pracownicy w Polsce po raz pierwszy w historii PRL nie musieli iść w sobotę do pracy. Nie oznaczało to jednak wprowadzenia stałego pięciodniowego tygodnia pracy. Początkowo wolne soboty były nieliczne, zależały od decyzji władz i realizacji państwowych planów gospodarczych.

Pierwszą wolną sobotę wyznaczono na 21 lipca 1973 roku, dzień poprzedzający obchodzone w PRL Narodowe Święto Odrodzenia Polski. W ten sposób pracownicy otrzymali dwa kolejne dni odpoczynku – sobotę i niedzielę. Był to jeden z pierwszych długich weekendów w powojennej Polsce. 

Zmiana nie była jeszcze zapowiedzią wszystkich sobót wolnych od pracy. W 1973 roku wyznaczono tylko dwa takie dni. Rok później było ich sześć, natomiast od 1975 roku pracownicy otrzymywali jedną wolną sobotę w miesiącu. W 1979 roku liczba dodatkowych dni wolnych wzrosła do czternastu. 

Wprowadzenie pierwszej wolnej soboty nie wywołało początkowo wielkiego zainteresowania oficjalnej prasy. Informowano przede wszystkim o zmianach w rozkładach komunikacji i godzinach handlu. Sklepy oraz lokale gastronomiczne miały działać podobnie jak w niedzielę, choć część placówek handlowych musiała pozostać otwarta przynajmniej do południa. 

Od odzyskania niepodległości w 1918 roku w Polsce obowiązywał sześciodniowy tydzień pracy. Od 1919 roku sobotnia praca trwała sześć godzin. W okresie wielkiego kryzysu tygodniowy wymiar pracy wydłużono, a po II wojnie światowej przywrócono 46-godzinny tydzień, obejmujący również skróconą sobotę. System ten obowiązywał przez kolejne dziesięciolecia. 

Rozważania nad stopniowym skracaniem czasu pracy przyspieszyły po objęciu władzy przez Edwarda Gierka. Podczas VI Zjazdu PZPR w grudniu 1971 roku przyjęto długofalowy program zmian. Dekret Rady Państwa z 20 lipca 1972 roku umożliwił Radzie Ministrów wprowadzanie dodatkowych dni wolnych, lecz w 1972 roku z tej możliwości jeszcze nie skorzystano. Kolejny dekret, wydany 14 lipca 1973 roku, podtrzymał uprawnienia rządu do wyznaczania takich dni. 

Władze przedstawiały wolne soboty jako element poprawy warunków życia, pracy i wypoczynku. Rozwiązanie wpisywało się w politykę ekipy Gierka, która chciała odróżnić się od rządów Władysława Gomułki i budować wizerunek państwa modernizującego się oraz coraz bardziej otwartego na konsumpcyjne oczekiwania społeczeństwa. 

Rok 1973 był jednym z najlepszych okresów dekady gierkowskiej pod względem społecznych nastrojów. Poprawiło się zaopatrzenie sklepów, rozwijano budownictwo mieszkaniowe i nowe zakłady przemysłowe, a z taśm produkcyjnych zaczął zjeżdżać Fiat 126p. Wolna sobota miała być kolejnym symbolem zapowiadanego cywilizacyjnego awansu. Jednocześnie gospodarka coraz mocniej opierała się na zagranicznych kredytach, a pierwsze oznaki nadchodzącego kryzysu pojawiły się już w połowie dekady. 

Dodatkowy dzień odpoczynku nie był jednak przyznawany bezwarunkowo. Zakłady musiały wykonać zadania planowe i usługowe, osiągnąć określone wskaźniki gospodarcze oraz nie przekroczyć funduszu płac. Pierwsze przepisy przewidywały także odpracowywanie wolnego w innych terminach. 

Wprowadzenie wolnych sobót zmieniało sposób życia Polaków. Pojawiła się możliwość krótkich wyjazdów, odpoczynku na działkach i spędzenia dwóch kolejnych dni poza zakładem pracy. Po pierwszym wolnym weekendzie prasa informowała, że około 300 tys. warszawiaków wyjechało poza stolicę, a ośrodki wypoczynkowe w okolicach miasta były wypełnione. 

Państwo próbowało jednocześnie zachować wpływ na sposób wykorzystywania wolnego czasu. Zakłady pracy organizowały wycieczki, zajęcia sportowe, świetlicowe i rekreacyjne. Powszechne były również czyny społeczne, podczas których mieszkańcy porządkowali tereny zielone, grabili liście lub wykonywali drobne prace na rzecz otoczenia. 

Z czasem wolna sobota przestała być postrzegana wyłącznie jako przywilej przyznawany przez władze. Stała się jednym z oczekiwań pracowników i symbolem swobodnego dysponowania własnym czasem.

W sierpniu 1980 roku Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w Stoczni Gdańskiej umieścił żądanie wprowadzenia wszystkich sobót wolnych od pracy na liście 21 postulatów. Był to ostatni punkt dokumentu przedstawionego władzom przez protestujących robotników.