Tak Rosjanie niszczą pamięć

Władze rosyjskiego Tomsku zdemontowały pomnik upamiętniający ofiary represji politycznych – w tym Polaków, ale także Litwinów, Łotyszy, Estończyków i Kałmuków. Skwer Pamięci w centrum miasta został ogrodzony, a następnie otoczony przez funkcjonariuszy, którzy przystąpili do usuwania kamieni tworzących symboliczne upamiętnienie ofiar.

Według relacji świadków, na które powołała się Nowaja Gazieta Jewropa, policja zakazywała fotografowania prowadzonych prac i legitymowała osoby próbujące dokumentować działania służb.

Jak podkreślają źródła, nie jest to zwykła przebudowa przestrzeni miejskiej, lecz likwidacja miejsca pamięci o ofiarach sowieckiego terroru. Pomnik poświęcony był osobom represjonowanym przez aparat ZSRS – w tym tysiącom deportowanych i zamordowanych.

Ksenia Fadiejewa, była współpracowniczka Aleksieja Nawalnego, przypomniała, że miejsce to ma szczególnie tragiczną historię. W opublikowanym wpisie wskazała, że na terenie skweru znajdowało się niegdyś więzienie NKWD, a podczas prac archeologicznych odkryto tam ślady masowych pochówków.

Skwer Pamięci powstał w 1992 roku z inicjatywy władz miasta oraz Stowarzyszenia Memoriał jako symbol rozliczenia z sowiecką przeszłością. Dziś – jak wskazują komentatorzy – staje się kolejną ofiarą polityki historycznej współczesnej Rosji.

Do sprawy odniósł się polski misjonarz pracujący w Tomsku, o. Wojciech Ziółek SJ:

Jak zauważa Aleksandra Poliwanowa ze Stowarzyszenia Memoriał, po 2022 roku – czyli od rozpoczęcia pełnoskalowej wojny przeciwko Ukrainie – miejsca pamięci związane z Polską są w Rosji systematycznie niszczone.

– W wielu miastach pomniki zostały praktycznie usunięte, zdemontowane. (...) Pomnik polskich zesłańców usunięto w Buriacji; pomniki, polski i litewski, usunięto w Piwowarisze, w obwodzie irkuckim. (Dalsze miejsca to) Pietrozawodsk, Workuta, Petersburg, Szlisselburg, Galaszor, Jakuck, Tomsk, Biełostok w obwodzie tomskim – informowała w lutym w rozmowie z PAP.

Skala tych działań jest szeroka. W listopadzie 2025 roku usunięto płaskorzeźby Orderu Virtuti Militari oraz Krzyża Kampanii Wrześniowej z Polskiego Cmentarza Wojennego w Katyniu. Podobne działania przeprowadzono wcześniej także w Miednoje.

Likwidacja pomnika w Tomsku wpisuje się w szerszy proces usuwania śladów pamięci o ofiarach sowieckich represji – w tym również tych, których ofiarą padli Polacy.