To nie dzieje się w Chinach. To dzieje się w Europie

Od kilku lat Unia Europejska przyjmuje coraz więcej regulacji, które – przynajmniej w oficjalnym uzasadnieniu – mają poprawić bezpieczeństwo, chronić środowisko lub zwiększyć komfort życia obywateli. Każda z nich osobno może wydawać się racjonalna. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy spojrzymy na nie jako na element większego procesu.

Coraz częściej bowiem rozwiązania przedstawiane jako "techniczne" lub "konieczne" prowadzą do zwiększenia kontroli nad codziennym życiem Europejczyków.

Jednym z najbardziej dyskutowanych przykładów są obowiązkowe systemy monitorowania uwagi kierowcy (Driver Monitoring Systems – DMS), które stopniowo trafiają do nowych modeli samochodów sprzedawanych na rynku Unii Europejskiej.

Kamery umieszczone we wnętrzu pojazdu analizują twarz kierowcy, kierunek patrzenia czy oznaki zmęczenia. Celem jest wykrywanie dekoncentracji i ograniczenie liczby wypadków.

Brzmi rozsądnie. Jednak krytycy zwracają uwagę, że po raz pierwszy wewnętrzna kamera staje się obowiązkowym wyposażeniem samochodu. Nawet jeśli obecnie system nie zapisuje nagrań ani nie przesyła ich poza pojazd, powstaje infrastruktura, którą w przyszłości można rozbudowywać o kolejne funkcje.

Historia technologii pokazuje, że możliwości techniczne często wyprzedzają ograniczenia prawne.

Równolegle w Europie od kilku lat trwa dyskusja nad projektami mającymi umożliwić wykrywanie materiałów związanych z wykorzystywaniem dzieci w internecie.

Cel jest bezdyskusyjnie słuszny. Kontrowersje budzi jednak sposób jego realizacji.

Proponowane rozwiązania przewidują możliwość automatycznego skanowania wiadomości wysyłanych przez użytkowników komunikatorów. Zdaniem wielu ekspertów oznaczałoby to odejście od zasady pełnej prywatności korespondencji elektronicznej i mogłoby osłabić skuteczność szyfrowania end-to-end.

To właśnie ten mechanizm wzbudza największe obawy organizacji zajmujących się ochroną praw cyfrowych. Ich zdaniem stworzenie narzędzi do masowego skanowania komunikacji może w przyszłości zostać wykorzystane również do innych celów.

Podobne emocje wywołują również przepisy dotyczące opakowań, recyklingu i gospodarki odpadami.

Unia Europejska konsekwentnie dąży do ograniczania ilości odpadów z tworzyw sztucznych i zmiany sposobu pakowania produktów. Część planowanych regulacji dotyczy także opakowań zbiorczych oraz wymogów dotyczących sprzedaży napojów.

Zwolennicy wskazują na korzyści środowiskowe. Krytycy odpowiadają, że instytucje europejskie coraz częściej regulują kwestie, które jeszcze kilkanaście lat temu pozostawiano producentom i konsumentom.

Żadna z opisanych regulacji sama w sobie nie oznacza powstania państwa totalnej kontroli.

Problem polega jednak na ich kumulacji.

Kamera w samochodzie, cyfrowy portfel tożsamości, obowiązki identyfikacyjne w usługach internetowych, kolejne systemy raportowania, rozwój monitoringu miejskiego czy propozycje dotyczące kontroli komunikacji elektronicznej – wszystkie te rozwiązania powstają niezależnie od siebie, ale razem tworzą coraz bardziej rozbudowany system gromadzenia informacji o obywatelach.

Każdy kolejny krok uzasadniany jest bezpieczeństwem, walką z przestępczością, ochroną dzieci, zdrowiem publicznym lub klimatem. Są to cele ważne i społecznie akceptowane. Nie oznacza to jednak, że proponowane środki zawsze pozostają proporcjonalne.

Historia pokazuje, że uprawnienia przyznawane instytucjom publicznym bardzo rzadko ulegają późniejszemu ograniczeniu. Znacznie częściej są rozszerzane wraz z rozwojem technologii.

Dlatego podstawowym pytaniem nie jest to, czy obecni decydenci mają dobre intencje.

Pytanie brzmi: jakie możliwości stworzymy dla przyszłych rządów, które mogą mieć zupełnie inne podejście do wolności obywatelskich.

Prawo powinno być projektowane z myślą nie o najlepszych politykach, lecz o najgorszych, którzy mogą kiedyś objąć władzę.

Demokratyczne społeczeństwo powinno być zdolne do spokojnej dyskusji nad granicami ingerencji państwa w życie obywateli.

Krytykowanie nowych regulacji nie oznacza sprzeciwu wobec bezpieczeństwa czy ochrony środowiska. Tak samo popieranie części z nich nie czyni nikogo przeciwnikiem wolności.

Prawdziwa debata zaczyna się wtedy, gdy potrafimy jednocześnie dostrzec korzyści wynikające z nowych technologii oraz ryzyko, że mogą one prowadzić do stopniowego ograniczania prywatności i autonomii obywateli.

Wolność bardzo rzadko znika jedną decyzją. Znacznie częściej ograniczana jest małymi krokami, z których każdy wydaje się rozsądny i niegroźny. Dopiero po latach okazuje się, jak daleko przesunęła się granica tego, co państwo wie o swoich obywatelach i jak wiele może kontrolować.