Twórca 500 plus: same pieniądze nie uratują demografii

Miał być przełomem, a stał się przede wszystkim osłoną socjalną. Mimo prawie dekady działania programu 500 plus – dziś w podniesionej formie 800 plus – Polska notuje najniższą liczbę urodzeń od 200 lat, a współczynnik dzietności spadł do rekordowo niskiego poziomu. Za pomysłodawcę programu uznawany jest prof. Julian Auleytner, który dziś wprost przyznaje: pieniądze nie są w stanie odwrócić kryzysu demograficznego.

Rok 2024 przyniósł wyjątkowo niepokojące dane. Na świat przyszło w Polsce około 252 tysiące dzieci – najmniej od dwóch stuleci. Współczynnik dzietności ogólnej spadł do poziomu 1,099, co oznacza, że na 100 kobiet w wieku rozrodczym przypadało zaledwie 110 urodzonych dzieci. To wynik znacznie poniżej poziomu zastępowalności pokoleń, który eksperci szacują na 2,10–2,15.

Przy wprowadzaniu programu w 2016 roku zakładano, że w 2024 roku liczba urodzeń sięgnie blisko 382 tysięcy. Rzeczywistość okazała się zupełnie inna – zamiast wzrostu dzietności mamy głęboki spadek i pogłębiający się kryzys demograficzny.

Program 500 plus startował jako sztandarowe narzędzie polityki prorodzinnej. Od początku miał dwa cele: wsparcie domowych budżetów rodzin wychowujących dzieci oraz próba zatrzymania spadku urodzeń. Początkowo świadczenie przysługiwało na drugie i kolejne dziecko, później rozszerzono je na każde dziecko, a dziś – po waloryzacji – to 800 zł miesięcznie na osobę do 18. roku życia.

Prof. Julian Auleytner przypomina jednak, że pierwotny pomysł był inny. Koncepcja, którą współtworzył już w 2011 roku, miała przede wszystkim zmniejszyć ubóstwo wśród dzieci. Dopiero później, na etapie realizacji programu przez rząd, dołożono do niego mocno eksponowany cel demograficzny – jego zdaniem bez realnych podstaw, by oczekiwać spektakularnego wzrostu liczby urodzeń tylko dzięki przelewom na konto rodziców.

Dlaczego więc 500 plus – i późniejsze 800 plus – nie przyniosły efektu, którego oczekiwano? W ocenie Auleytnera kluczowe nie są wcale same pieniądze, lecz głęboka zmiana stylu życia i priorytetów młodych dorosłych.

Wraz ze wzrostem dobrobytu rośnie także poziom aspiracji. Młodzi ludzie coraz częściej stawiają na rozwój osobisty, edukację, karierę, podróże czy pasje. Dla wielu z nich posiadanie dzieci przestaje być oczywistym etapem biografii, a staje się jedną z wielu możliwych opcji – nierzadko odkładaną na bliżej nieokreśloną przyszłość albo całkowicie odrzucaną.

Profesor zwraca uwagę, że mamy do czynienia z „wyrachowaniem” w wyborze celów życiowych. Decyzje zapadają po chłodnej kalkulacji: ile będzie kosztowało dziecko, jak wpłynie na pracę, czy utrudni realizację planów. Pieniądze z programów socjalnych mogą złagodzić część obaw, ale nie odwracają tej zmiany mentalnej.

Podobne procesy widać zresztą w wielu krajach Unii Europejskiej – tam również spada dzietność, mimo różnorodnych systemów świadczeń rodzinnych.

Według twórcy programu błędem jest traktowanie decyzji o posiadaniu dzieci tak, jakby była ona prostą reakcją na bodźce finansowe. Koncepcja „homo economicus”, czyli człowieka reagującego głównie na zachęty ekonomiczne, w tej sferze po prostu się nie sprawdza.

Auleytner podkreśla, że kobiety nie chcą być sprowadzane do roli „odbiorczyni bodźców” w postaci dodatków i transferów. W jego ocenie to wręcz obraźliwe, gdy zakłada się, że wystarczy podnieść wysokość świadczenia, by przekonać je do macierzyństwa. Decyzja o dziecku jest znacznie bardziej złożona – dotyka emocji, relacji, poczucia bezpieczeństwa, zdrowia, a także jakości usług publicznych: opieki medycznej, dostępności żłobków i przedszkoli, standardu edukacji.

Zdaniem Auleytnera, w sytuacji tak głębokiej zapaści demograficznej samymi wewnętrznymi działaniami – zwłaszcza finansowymi – nie uda się odwrócić trendu. Jako jedno z możliwych rozwiązań wskazuje otwarcie się na migrację i zaakceptowanie większej wielokulturowości.

Przykładem jest Malta, gdzie w ostatnich latach liczba ludności wyraźnie wzrosła dzięki napływowi młodych, pracujących osób z zagranicy. Polska, w jego ocenie, wciąż ma z tym problem – niechętnie myśli o sobie jako o kraju docelowej imigracji, a debata publiczna na ten temat jest pełna napięć.

Ekspert nie twierdzi, że migracja jest prostą „receptą” na kryzys, ale wskazuje, że bez niej trudno będzie utrzymać liczbę osób aktywnych zawodowo i finansujących system emerytalny w starzejącym się społeczeństwie.

Drugim – obok migracji – kluczowym obszarem, na który zwraca uwagę Auleytner, jest jakość wsparcia rodzin już wychowujących dzieci. Podkreśla, że problemem nie jest wyłącznie to, ile dzieci się rodzi, ale też w jakich warunkach dorastają.

Wymienia wykluczenie komunikacyjne, które utrudnia dostęp do edukacji i usług, uzależnienie dzieci i młodzieży od mediów cyfrowych, a także narastające kłopoty zdrowotne, w tym otyłość i nadwagę. W takim kontekście sama gotówka na koncie nie wystarczy – potrzebne są dobre szkoły, infrastruktura sportowa, wsparcie psychologiczne i realne wsparcie rodziców w wychowaniu.

Jak mówi, nie wystarczy „posiadać” dzieci – trzeba mieć także czas, narzędzia i systemowe wsparcie, by je wychować. Inaczej część tej odpowiedzialności przejmują smartfony i internet, co w dłuższej perspektywie generuje kolejne problemy społeczne.

Z danych demograficznych jasno wynika, że program w obecnym kształcie nie zatrzymał spadku urodzeń. Nie oznacza to jednak, że jest bezużyteczny – od lat wskazuje się, że istotnie zmniejszył skalę ubóstwa wśród rodzin z dziećmi. Prof. Auleytner przypomina, że właśnie ten cel był w jego pierwotnym założeniu najważniejszy.

Coraz wyraźniej widać jednak, że jeśli Polska poważnie myśli o demografii, musi wyjść poza dyskusję o wysokości przelewów. W grę wchodzą sprawy znacznie trudniejsze: stabilność zatrudnienia, mieszkalnictwo, polityka migracyjna, jakość usług publicznych, wsparcie psychiczne i zdrowotne rodzin, a także szeroko rozumiana kultura pracy i życia.

Z perspektywy twórcy 500 plus wniosek jest jeden: program spełnił część swojej roli jako tarcza socjalna, ale jako narzędzie do „podniesienia dzietności” okazał się zbyt prostym instrumentem wobec złożonej rzeczywistości społecznej. Pieniądze mogą pomóc wychowywać dzieci, ale nie wystarczą, by przekonać do ich posiadania.

red.al