Kazachowie odtwarzają świat przyrodniczy

Kazachstan, które zajmuje obszar liczący 2 724 900 km², należy do największych państw świata. Państwo to zajmuje dziewiąte miejsce w rankingu państw pod względem powierzchni. Dominuje tu klimat kontynentalny suchy, całoroczne opady są dość niskie, zimy mroźne od -4°C w południowej części do -19°C w środkowej i północnej części kraju. Lata są gorące 19-29°C. Ponad połowę powierzchni zajmują obszary stepowe, tworzące obszar tzw. Wielkiego Stepu. Niestety, znaczna część przyrody kazachskiej uległa zniszczeniu, a w państwie tym miały miejsce dwie katastrofy ekologiczne, takie jak: eksplozja nuklearna w 1965 r. w wyniku eksplozji ładunku atomowego, za sprawą, której powstało jezioro Szagan o wodach skażonych radioaktywnym promieniowaniem. Drugą katastrofą było wyschnięcie jeziora Aralskiego, które miało miejsce na początku XXI w. Jednakże wszystko wskazuje na to, że sytuacja stanu środowiska naturalnego ulegnie poprawie.

Władze Kazachstanu podjęły obecnie działania na rzecz przywrócenia obecnie niemal w całości wyschniętego już Jeziora Aralskiego. Za sprawą zaciągniętej pożyczki z Banku Światowego, udało się uregulować wody rzeki Syr-Darii, która pierwotnie wpływała do Jeziora Aralskiego. Szacuje się, że w ciągu ostatnich lat rozmiar objętości wód w jeziorze zwiększył się o 40% i wynosi obecnie 27 mld m³. A to dopiero początek rekultywacji.

Kazachskie władze zamierzają bowiem  podnieść tamę Kokaral znajdującą się na środku Jeziora Aralskiego,  oddzielającą jego wody od miejsc wyschniętych oraz powiększyć dopływ wód z rzeki Syr-Daria, która stanowi istotne naturalne źródło zasilania tej rzeki. Rządowe cele przewidują, że powierzchnia wód Jeziora Aralskiego powiększy się, a objętość wód w jego północnej części wyniesie nawet 34 km3. Ponadto z powodzeniem udało się zarybić wody północnej części akwenu jeziora wprowadzając m.in. gatunki, takie jak: sandacz, płoć i leszcz.  W 2018  roku tutejsi rybacy złowili aż 8,200 ton różnych gatunków ryb. Ponadto, jak podaje portal eBird, w północnej części Jeziora Aralskiego pojawiają się od czasu do czasu ptaki
z rodziny siewkowatych, a także kaczkowatych, w tym ohary i kazarki rdzawe.

Ponadto, Kazachowie postanowili zrobić jeszcze jeden krok w celu odtworzenia pierwotnej przyrody w swojej ojczyźnie. Niegdyś państwo to zamieszkiwał podgatunek tygrysa - tygrys kaspijski który wyginął w 1948 roku w wyniku polowań i utraty naturalnego środowiska. Aby przywrócić dziko żyjące tygrysy kaspijski należy jednak najpierw odtworzyć ich ekosystem. I tutaj ważna informacja – habitatem (naturalnym siedliskiem) tygrysów kaspijskich nie były otwarte półpustynie ani stepy, lecz formacja leśna nosząca nazwę tugaj. Był to las łęgowy - nadrzeczny porośnięty przede wszystkim gatunkami drzew i krzewów,  takich jak: wierzba (salix songarica), topola eufracka (populus euphratica), oliwnik, irga, berberys oraz sitowiem i saksaułem. Obecnie tugaje przetrwały jedynie nad brzegami rzek,  takich jak Ili oraz Syr-Daria.

Władze Kazachstanu zamierzają jednak najpierw nawodnić suche grunty położone wokół jeziora Bałchasz poprzez uwolnienie wód ze Zbiornika Kapszagajskiego, co pozwoli przywrócić rzece Ili (wpadającej do Bałchasza) pierwotny reżim rzeczny. Następnym manewrem będzie zalesienie prowadzące do powiększenia i przywrócenia formacji roślinnej tugaj. Już w 2021 roku w rezerwacie przyrody nad brzegami jeziora Bałchasz zasadzono 50 tysięcy sadzonek, w tym: wierzb, topoli eufrackich oraz oliwników baldaszkowatych.

Co ciekawe, introdukowane zostały już jelenie bucharskie, a także dzikie osły - kułany, które będą stanowić pokarm dla wprowadzonych tam tygrysów. Jednakże reintrodukowane tygrysy nie będą typowymi tygrysami kaspijskimi, gdyż (jak pisałem wcześniej) podgatunek ten wyginął całkowicie. Będą to zamieszkujące rosyjski Daleki Wschód tygrysy syberyjskie, zagrożone wymarciem. Tygrys syberyjski jest największym i najcięższym zarazem podgatunkiem tygrysa. Jego łacińska nazwa brzmi (panthera tigris altaica). Osobniki wprowadzone do Kazachstanu pochodzą z holenderskiego oddziału WWF - światowej organizacji zajmującej się ochronę bioróżnorodności. Obecnie, do rezerwatu położonego nad Bałchaszem wprowadzono pierwszą parę tygrysów syberyjskich o imionach Bohdan oraz Kuma. Kontrowersje wzbudza fakt, iż tygrysy syberyjskie preferują tajgę i lasy mieszane rosnące nad wybrzeżem Morza Japońskiego we wschodniej części Federacji Rosyjskiej i nie są przystosowane do życia na stepach i w tugajach.

Podsumowując, działania kazachskich władz są świetnym przykładem na istnienie pewnych możliwości odrodzenia środowiska przyrodniczego i odtworzenia jego pierwotnego stanu. W Kazachstanie - państwie, które boryka się ze skutkami dawnych katastrof ekologicznych i posiada rozwinięty przemysł wydobywczy, pojawiło się nowe spojrzenie
na przyrodę, podkreślające nie tylko jej wartość użytkową, lecz także estetyczną. Kazachstan staje się państwem rozumiejącym negatywne skutki kryzysów ekologicznych i dążącym do ich zniwelowania. 

Źródła:

Deyne-Hern Chen, Once written of for Dead, the Aral Sea is now full of life, “National Geographic”, 2018.

R. Nawrot, Nad wielkim jeziorem posadzili 50 tys. drzew. Powód jest zaskakujący, Zielona Interia.pl,  2026.

P. Panek, Reintrodukcja tygrysów w Kazachstanie, czyli woda jest kluczem do wszystkiego, Wodne sprawy.pl  2024.