Poniedziałek Wielkanocny to nie tylko lany poniedziałek...

Poniedziałek Wielkanocny to nie tylko drugi dzień świąt, ale również ważny element tzw. oktawy Wielkanocy. W tradycji Kościoła katolickiego cały ten okres traktowany jest jako jedna, rozciągnięta w czasie uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego, której korzenie sięgają IV wieku.

Choć w świątyniach obowiązuje tego dnia porządek niedzielny, udział we mszy świętej nie jest obowiązkowy.

Słowo „oktawa” pochodzi z języka łacińskiego i oznacza „osiem”. Kościół, chcąc podkreślić wyjątkowe znaczenie świąt wielkanocnych, rozciągnął ich obchody na osiem dni.

W praktyce oznacza to, że każdy dzień oktawy ma rangę uroczystości. Z tego powodu w tym czasie nie obowiązuje post, nawet jeśli przypada piątek. Liturgia ma charakter świąteczny, a podczas mszy świętej do rozesłania dodawane jest podwójne „Alleluja”.

Oktawa Wielkanocy była szczególnie ważna już w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. W czasie Wigilii Paschalnej udzielano chrztu, a nowo ochrzczeni – tzw. neofici – przez cały tydzień nosili białe szaty.

Stąd wzięła się nazwa „biały tydzień”, a kończąca go niedziela określana była jako „biała”. W starożytnym Rzymie wierni uczestniczyli wtedy w uroczystej procesji do kościoła św. Pankracego, gdzie kończył się symboliczny okres wtajemniczenia.

Czytania liturgiczne w czasie oktawy przypominają najważniejsze wydarzenia po zmartwychwstaniu Jezusa. Wierni słyszą o spotkaniach z Marią Magdaleną, kobietami przy pustym grobie, apostołami w Wieczerniku, uczniami idącymi do Emaus czy o niedowierzającym Tomaszu.

Do znaczenia tych wydarzeń odnosił się Benedykt XVI podczas audiencji generalnej w 2007 roku, podkreślając, że zmartwychwstanie nie jest powrotem do dawnego życia, lecz wejściem w zupełnie nową rzeczywistość.

Oktawa to tylko początek dłuższego okresu liturgicznego. Cały czas wielkanocny trwa 50 dni i kończy się uroczystością Zesłania Ducha Świętego, czyli tzw. Pięćdziesiątnicą.

W tym czasie w kościołach szczególną rolę odgrywa paschał – świeca symbolizująca Zmartwychwstałego Chrystusa, która zapalana jest podczas najważniejszych celebracji. Ołtarze ozdabiane są także figurą Chrystusa Zmartwychwstałego, a zamiast modlitwy „Anioł Pański” odmawia się „Regina Coeli”.

Zgodnie z przykazaniami kościelnymi każdy katolik powinien przynajmniej raz w roku, w okresie wielkanocnym, przyjąć Komunię Świętą.

W Polsce – zgodnie z decyzjami Konferencji Episkopatu Polski – czas ten obejmuje okres od Środy Popielcowej aż do niedzieli Trójcy Świętej. To oznacza, że wierni mają kilka tygodni na wypełnienie tego obowiązku.

W polskiej tradycji Poniedziałek Wielkanocny znany jest przede wszystkim jako lany poniedziałek. Zwyczaj śmigusa-dyngusa polega na polewaniu się wodą, a dawniej także na symbolicznym smaganiu witkami wierzby.

Z czasem pojawił się także zwyczaj „wykupywania się” od oblania drobnymi podarunkami, takimi jak jajka czy słodycze.

Korzenie śmigusa-dyngusa sięgają jeszcze czasów przedchrześcijańskich. Obrzęd związany był z nadejściem wiosny i odrodzeniem przyrody.

Woda miała symboliczne znaczenie – przypisywano jej właściwości oczyszczające, chroniące przed chorobami oraz sprzyjające płodności. Z biegiem czasu zwyczaj ten został włączony do wielkanocnych obchodów i stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych tradycji w Polsce.

opr. tom