Trójmorze - szansa na rozwój?

Na początek warto wspomnieć, iż koncepcje rozwoju połączeń infrastrukturalnych Polski na osi Północ-Południe sięga ubiegłego wieku. Już w 1921 roku polski geograf,  Stanisław Pawłowski, w napisanym przez siebie podręczniku do geografii zatytułowanym Geografia dla klas wyższych. Tom 2 Kraje i morza europejskie - Polska docenił znaczenie geostrategiczne położenia Polski zauważając atuty handlowe nie tylko na osi Wschód - Zachód lecz także Północ-Południe:

Powyższy cytat pochodzący ze wspomnianej monografii jasno wskazuje na to, że świadomość atutów geoekonomicznych jakie płyną z rozwoju szlaków handlowych z portów bałtyckich w kierunku mórz południowej  oraz południowo-wschodniej Europy- Adriatyckiego oraz Czarnego istnieje od wielu lat a projekty infrastrukturalne takie jak autostrada A1 łącząca porty Gdyni oraz Gdańska z polsko-czeskim przejściem granicznym czy powstająca Via Carpathia łącząca granicę polsko-litewską z granicą polsko- słowacką a innymi słowy Suwalszczyznę z Beskidem Niskim wpisują się w długofalową strategię geoekonomiczną państwa polskiego polegającą na wykorzystaniu połączeń handlowych z północy na południe.

Innym poświadczeniem historycznym opisującym znaczenie szlaku handlowego na linii Bałtyk - Morze Czarne przebiegającego także przez terytorium Rumunii jest publikacja autorstwa Jana Kantego Czyrki, Budowa nowych dróg wodnych, wychowawczych, finansowych, militarnych i prawnych  z 1937 roku. Na uwagę zasługuje następujący fragment:

Przytoczony powyżej fragment ukazuje duże znaczenie handlowe szlaków łączących porty bałtyckie z czarnomorskimi w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Z kolei w przypadku szlaku handlowego łączącego polskie porty z adriatyckim wybrzeżem państw byłej Jugosławii (w szczególności Chorwacji i Słowenii jako członków Trójmorza) podłoże historyczne ma ukształtowany w dwudziestoleciu międzywojennym handel pomiędzy ówczesnym Królestwem Jugosławii a II Rzeczpospolitą. 

Polski geograf, Tadeusz Dybczyński w swojej publikacji z 1939 roku  zatytułowanej Półwysep Bałkański napisał, że polski węgiel stanowił w latach 30-tych ubiegłego wieku aż 30% całkowitego węgla pochodzącego z importu na jugosłowiańskim rynku, natomiast Polska była głównym odbiorcą
w Europie pochodzącego z Jugosławii tytoniu. Jednakże według danych za 1936 rok podanych przez Dybczyńskiego największymi partnerami handlowymi Królestwa Jugosławii były wówczas: niemiecka Trzecia Rzesza, Austria, Czechosłowacja oraz Wielka Brytania. Pisząc o współczesnej Inicjatywie Trójmorza, która opiera się przede wszystkim na luźnej współpracy na płaszczyźnie ekonomicznej państw Europy Środkowo-Wschodniej, nie sposób pominąć historycznych koncepcji geopolitycznych wobec tego regionu. Najważniejszą z nich była koncepcja historycznego Międzymorza, powstała u  schyłku II wojny światowej. Była ona wspierana przez Środkowoeuropejski Klub Federalny powstały w Rzymie  w 1945 roku. W tymże Klubie istotne role odgrywali  m.in. Juliusz Poniatowski, pełniący wcześniej w latach 1934-1939 funkcję ministra rolnictwa (był on także żołnierzem „Legionów” oraz działaczem politycznym partii PSL-Wyzwolenie) oraz słoweński polityk z ówczesnej Jugosławii Miha Krek. W opracowanej w 1946 roku broszurze: Intermarium: Karta Wolnego Międzymorza 1946 przedstawili oni założenia koncepcji stworzenia politycznego obszaru noszącego nazwę Międzymorze, obejmującego obszary od Bałtyku aż po Morze Egejskie oraz Adriatyk i Morze Czarne. Ziemie te określili jako obszar strefy, na której przeplatają się imperialistyczne interesy Niemiec oraz Rosji. Wyrazili ubolewanie nad powstaniem „żelaznej kurtyny’’
i zapanowaniem ustroju realnego socjalizmu w państwach wspomnianego wyżej obszaru, o czym świadczy sformułowanie:

„W szczególności poza greckim, wszystkie narody zamieszkujące Międzymorze bałtycko-czarnomorsko- egejsko-adriatyckie zostają w jej wyniku skazane na zamianę niewoli hitlerowskiej na bolszewicką”. To zdanie dobitnie świadczy o tym, że autorzy zdawali sobie sprawę ze szkodliwości ustroju, jaki panował w ZSRR i widzieli w państwie sowieckim źródło zniewolenia dla narodów obszaru od Morza Bałtyckiego aż po Półwysep Bałkański!

Proponowana przez członków Środkowoeuropejskiego Klubu Federalnego  koncepcja Międzymorza miała być konfederacją narodów posiadających własne państwa: Polaków Rumunów, Czechów, Słowaków, Chorwatów, Albańczyków, Słoweńców, Greków, Serbów, Bułgarów, Ukraińców, Białorusinów oraz Litwinów, Łotyszy i Estończyków. Współpraca w ramach konfederacji miała odbywać się za sprawą wzajemnego szacunku i odejścia od postaw szowinistycznych między narodami z państw wymienionych powyżej, jak również poprzez prowadzenie wspólnej polityki zagranicznej i obronnej. W projektowanym w 1946 roku Międzymorzu miała istnieć gospodarka rynkowa, ale z rozwojem sektora spółdzielczego w przemyśle. Ponadto planowano utworzenie wspólnego parlamentu dla państw członkowskich. Miała także obowiązywać zasada wzajemnej pomocy w razie agresji na jakiekolwiek z państw członkowskich Międzymorza. Planowano także kooperację na płaszczyźnie ekonomicznej i kulturalnej pomiędzy państwami wchodzącymi  w jego skład.

Przytoczone powyżej informacje dobitnie pokazują, iż polskie elity polityczne i intelektualne już w ubiegłym wieku wyrażały zainteresowanie obszarem geograficznym obejmującym w dużej mierze terytorium dzisiejszego Trójmorza. Działo się tak z dwóch istotnych powodów. Po pierwsze, był to obszar postrzegany jako atrakcyjny ekonomicznie poprzez przebieg szlaków handlowych na osi północ- południe umożliwiający komunikację także portów morskich Bałtyku, Morza Czarnego oraz Adriatyku. Po drugie, był to element strategii polityki międzynarodowej służącej przeciwstawieniu się hegemonii niemieckiej oraz sowieckiej poprzez stworzenie silnej współpracy gospodarczo-politycznej wszystkich państw regionu Europy Środkowo-Wschodniej.

Warto porównać obecne perspektywy spojrzenia na współczesne Trójmorze ze strony prezydentów Polski i Słowacji oraz premiera Chorwacji, którzy brali udział w konferencji prasowej. Prezydent Polski Karol Nawrocki powiedział:

Przytoczony przeze mnie fragment wypowiedzi Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej Karola Nawrockiego świadczy z jednej strony o aspiracjach uczynienia Polski liderem politycznym i gospodarczym regionu Europy Środkowo-Wschodniej, jak i o partnerskim podejściu do pozostałych państw, co zasługuje na aprobatę. Ponadto, prezydent RP podkreślił ogromne znaczenie gospodarcze państw Inicjatywy Trójmorza dla gospodarki UE, mówiąc o tym, iż stanowią one prawie 20% jej PKB. Karol Nawrocki zaakcentował również znaczenie kapitału ludzkiego i postęp gospodarczy państw członkowskich Trójmorza, podkreślając, iż nie są one już peryferiami gospodarczymi Europy.

Ponadto, podczas tego szczytu Trójmorza doszło do zawarcia ważnego porozumienia pomiędzy państwami regionu. Jest to list intencyjny dotyczący współpracy w zakresie branży kosmicznej. Został on podpisany przez przedsiębiorstwa z następujących państw: Polski
(Creotech, Eycore i CloudFerro), Grecji, Czech, Chorwacji, Słowacji oraz Słowenii. Celem podjęcia kooperacji pomiędzy wspomnianymi podmiotami  spośród wymienionych państw jest stworzenie wspólnej konstelacji satelitarnej. Najpierw ma nastąpić dzielenie się danymi satelitarnymi pomiędzy wspomnianymi państwami, a następnie zintegrowanie oraz rozwijanie satelitarnej infrastruktury naziemnej.

Zdaniem prezesa Creotech - polskiego przedsiębiorstwa z branży dostaw platform satelitarnych, dr. hab. Grzegorza Wrochny  współpraca pomiędzy państwami członkowskimi Trójmorza przyczyny się do poprawy wykorzystywania danych satelitarnych, a także do rozwoju technologii satelitarnej w państwach Europy Środkowo-Wschodniej. Innym ważnym porozumieniem z zakresu międzynarodowych stosunków gospodarczych jest umowa dotycząca wspólnych inwestycji zawarta pomiędzy Europejskim Bankiem Inwestycyjnym a następującymi bankami: polskim Bankiem Gospodarstwa Krajowego,  rumuńskim Banca de Investiții și Dezvoltare. chorwackim HBOR oraz słoweńskim SID Banka Group i litewskim ILTE Nacionalinis plėtros bankas. Obejmuje ono  inwestycje w sektory takie jak: infrastruktura cyfrowa, energetyka i transport. Zawarto także bardzo ważne porozumienia dotyczące współpracy energetycznej. Chorwacja zawarła porozumienie z Bośnią i Hercegowiną, na mocy którego planowane jest zbudowanie gazociągu, który umożliwi dostawy amerykańskiego gazu LNG z wyspy Krk docelowo do bośniackiej miejscowości Posušje. Pozwoli to uniezależnić się Bośni i Hercegowinie od dostaw gazu rosyjskiego, który obecnie dominuje na tamtejszym rynku. Ponadto, Chorwaci podpisali także list intencyjny z przedstawicielami amerykańskimi w obecności sekretarza energii Chrisa Wrighta. Na mocy tego listu planowany jest rozwój cywilnej energetyki jądrowej w ich państwie.

W dniu 29.04.br. podczas trwającego szczytu Trójmorza minister energii Miłosz Motyka  odbył rozmowy  z amerykańskim  sekretarzem energii Chrisem Wrightem dotyczące przede wszystkim współpracy na linii Warszawa - Waszyngton w zakresie energetyki jądrowej, a także importu amerykańskiego gazu skroplonego do Polski. Polski minister zaaprobował również rozwój infrastruktury gazowej w regionie Europy Środkowo-Wschodniej przy udziale Stanów Zjednoczonych jako środka do uniezależnienia się od rosyjskich wpływów, o czym świadczą jego słowa: „Bezpieczeństwo energetyczne Europy opiera się dziś na integracji infrastruktury energetycznej i wzmacnianiu połączeń między sąsiadami. Polska i Chorwacja odgrywają bardzo ważną role w projekcie Trójmorza, budując wspólnie stabilność systemu i wzmacniając niezależność energetyczną naszego regionu”.

Interesującym faktem jest informacja, iż dzień później po rozmowach ministra Motyki z sekretarzem Wrightem nastąpiło zawarcie porozumienia pomiędzy Polską a Stanami Zjednoczonymi dotyczące surowców krytycznych. Porozumienie obejmuje m.in.: wspólne działania na rzecz walki z nieuczciwymi praktykami handlu surowcami krytycznymi, kooperację w zakresie górnictwa głębokomorskiego, inwestycje w recykling odpadów pochodzących z wydobycia metali ziem rzadkich, finansowanie wspólnych projektów  wydobycia surowców krytycznych oraz zabezpieczenie ich dostaw. Porozumienie to podpisali:  Główny Geolog Kraju, Krzysztof Galos oraz podsekretarz stanu USA, dyplomatka  Allison Hooker. Za niemniej ważne wydarzenie można uznać dołączenie Włoch do roli państwa obserwatora, co świadczy o otwartości rządu włoskiego na pogłębienie współpracy  na płaszczyznach, takich jak  gospodarka czy badania naukowe z państwami regionu Europy Środkowo-Wschodniej.

Kolejny szczyt Inicjatywy Trójmorza planowany jest w 2027 roku. Tym razem, po raz pierwszy w historii, ma on odbyć się w Bratysławie, która jak dotąd nigdy nie pełniła roli gospodarza. Zamiar zorganizowania szczytu Trójmorza w słowackiej stolicy, a także podpisanie porozumienia z zakresu współpracy satelitarnej z polskimi przedsiębiorstwami, jak również udział prezydenta Pellegriniego w konferencji prasowej, świadczą o zwiększeniu zaangażowania się Słowacji w programy Trójmorza, co może stanowić pewną nowinkę, gdyż do tej pory państwo to było pasywnym, wręcz biernym, członkiem tego formatu. Na razie nadal słabo zaangażowanymi w działania państwami Trójmorza pozostają Czechy oraz Węgry. Czas pokaże, czy postrzeganie tego formatu przez tamtejsze elity polityczne i biznesowe ulegnie zmianie.

Reasumując, mimo słabości, takich jak brak jednomyślności elit politycznych państw członkowskich wobec Trójmorza, a także braku zinstytucjonalizowania, Trójmorze stało się istotnym formatem służącym do zacieśniania relacji gospodarczych i politycznych nie tylko pomiędzy państwami Europy Środkowo-Wschodniej, lecz także ze Stanami Zjednoczonymi,  co pokazał najnowszy szczyt w Dubrowniku. W mojej ocenie, za sprawą Trójmorza łatwiej tworzyć posiedzenia i zawierać porozumienia na płaszczyźnie zarówno politycznej 
jak i ekonomicznej pomiędzy państwami i przede wszystkim przedsiębiorstwami, czego przykładami są wspomniane wcześniej porozumienia między bankami oraz przedsiębiorstwami z branży kosmicznej. Trójmorze staje się także środkiem do rozwoju społeczno-gospodarczego całego obszaru Europy Środkowo-Wschodniej i południowej (Bałkanów).

Miejmy nadzieję, że w następnych latach zwiększy się integracja pomiędzy państwami regionu od Bałtyku po Półwysep Bałkański, a ich rynki okażą się korzystne dla polskich przedsiębiorstw. W odniesieniu do tej polityki, dobrym narzędziem będzie stworzenie pojęcia Südpolitik. Mamy już bowiem wprowadzone terminy, które upowszechniał Juliusz Mieroszewski Westpolitik  i Ostpolitik dotyczące wektorów prowadzenia polskiej polityki międzynarodowej wobec państw położonych na zachód od Polski i na wschód od niej, czemuż by nie określać polityki polskiej dotyczącej relacji z Włochami, państwami Półwyspu Bałkańskiego, a także z Rumunią i krajami Grupy Wyszehradzkiej, jako  polityka południowa (Südpolitik). Potrzebujemy uczynić ją priorytetem naszej polskiej polityki międzynarodowej. Najwyższy czas na termin polityka południowa i zintensyfikowanie południowego wektora polskiej polityki zagranicznej!