U nas Trzech Króli, u nich Befana

6 stycznia w Polsce to Święto Trzech Króli. We Włoszech tego samego dnia dzieci z niecierpliwością wypatrują Befany — postaci, która od wieków wpisana jest w lokalną tradycję i ludowe wierzenia. Choć data jest ta sama, sposób świętowania wygląda zupełnie inaczej.

Befana przedstawiana jest jako staruszka lub dobra wiedźma lecąca na miotle. W nocy z 5 na 6 stycznia odwiedza domy, zostawiając prezenty w skarpetach zawieszonych przy kominkach lub łóżkach. Grzeczne dzieci znajdują w nich słodycze i drobne upominki, a te mniej posłuszne — symboliczny węgiel, dziś najczęściej w formie czarnego cukierka.

Jak to zwykle bywa z legendami, ich wersje nieco się różnią, jednak sens opowieści pozostaje ten sam. Według jednej z najpopularniejszych historii Befana była staruszką mieszkającą samotnie w małej chatce. Pewnego dnia odwiedzili ją Trzej Królowie, we Włoszech nazywani Magami, którzy w drodze do Betlejem zgubili właściwy kierunek. Staruszka ugościła wędrowców, wysłuchała opowieści o nowo narodzonym Jezusie i wskazała im dalszą drogę, jednak sama nie wyruszyła z nimi, pochłonięta codziennymi obowiązkami.

Szybko pożałowała swojej decyzji. Po czasie spakowała kosz pełen smakołyków i ruszyła śladami Magów, chcąc oddać hołd Dzieciątku. Gdy jednak gwiazda betlejemska zgasła, nie trafiła do stajenki w Betlejem. Od tamtej pory — jak głosi legenda — wędruje po domach, rozdając dzieciom prezenty w nadziei, że w którymś z nich odnajdzie Jezusa.

Święto Befany ma we Włoszech radosny, rodzinny charakter. W wielu miastach organizowane są jarmarki, parady i festyny, a ulice wypełniają się straganami z zabawkami, słodyczami i figurkami staruszki na miotle. Epifania symbolicznie kończy okres bożonarodzeniowy, co podkreśla znane powiedzenie: „L’Epifania tutte le feste porta via” — Epifania zabiera ze sobą wszystkie święta.

Dobrym przykładem lokalnych obchodów jest Andora w Ligurii. Co roku 6 stycznia odbywa się tam wydarzenie „La Befana vien dal mare”, czyli „Befana przybywa z morza”. Postać Befany wpływa do portu łodzią, gdzie wita ją tłum dzieci i mieszkańców. Po zejściu na ląd rozdaje najmłodszym słodycze i drobne upominki, a całemu wydarzeniu towarzyszy świąteczna atmosfera, wspólna zabawa i poczucie symbolicznego pożegnania okresu Bożego Narodzenia.

Choć w Polsce 6 stycznia kojarzy się głównie z orszakami Trzech Króli, we Włoszech tego dnia królują miotły, kolorowe skarpety i dziecięca radość. Ta sama data, a zupełnie inne tradycje — i dwie opowieści, które pokazują, jak różnorodnie można przeżywać to samo święto.